Obiekty zabytkowe na terenie gminy Zaręby Kościelne

Na terenie gminy Zaręby Kościelne występują następujące kategorie zabytków:

       obiekty wpisane do rejestru zabytków,

    zewidencjonowane obiekty archeologiczne i architektoniczne nie wpisane do rejestru zabytków,

         obiekty o wartościach historycznych i pamiątkowych nie objęte ewidencją.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami (Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 6  marca 1928 roku, Ustawa o ochronie dóbr kultury z dnia 15 lutego 1962 roku,z późniejszymi zmianami) zabytków nie wolno burzyć, rozkopywać, niszczyć, przerabiać, odnawiać, rekonstruować, zabudowywać, zdobić, uzupełniać ani przewozić bez uprzedniego zezwolenia władzy konserwatorskiej, którą sprawuje Służba Ochrony Zabytków.

Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie gminy Zaręby Kościelne według specyfikacji kulturowo-chronologicznej:

Według informacji Służby Ochrony Zabytków w Ostrołęce z października 2002r. na terenie gminy Zaręby Kościelne występuje 64 stanowisk archeologicznych ujętych w ewidencji SOZ. Występują one w następujących obszarach AZP:

Wykaz stanowisk archeologicznych

Obszar AZP 45-76

Obszar AZP 45-77

Obszar AZP 46-76

Obszar AZP 46-77

Obszar AZP 47-77

Obiekty zabytkowe o wysokich wartościach historycznych i kulturowych

Według informacji Służby Ochrony Zabytków w Ostrołęce na terenie gminy Zaręby Kościelne występuje 27 obiektów o wysokich wartościach historycznych i  kulturowych ujętych w ewidencji SOZ.

 Obiekty zabytkowe o wysokich wartościach historycznych i kulturowych

Obiekty zabytkowe objęte rejestrem zabytków

Obiekty zabytkowe na terenie gminy Zaręby Kościelne wpisane do rejestru zabytków według informacji Służby Ochrony Zabytków w Ostrołęce zostały zestawione w poniższej tabeli:

Obiekty zabytkowe objęte rejestrem zabytków

Ogółem na terenie gminy w rejestrze figuruje 8 obiektów zabytkowych.

Do najcenniejszych niewątpliwie zabytków archeologicznych na terenie gminy Zaręby Kościelne należy niewątpliwie cmentarzysko kurhanowe w miejscowości Skłody Piotrowice wpisane do rejestru zabytków pod numerem 189.

Obiekty architektoniczne o wysokich wartościach kulturowych

Historyczny układ przestrzenny miejscowości gminnej Zaręby Kościelne nie jest wpisany do rejestru zabytków. Z uwagi na zachowane wartości powinien być chroniony łącznie z zabytkowymi zespołami sakralnymi oraz otaczającym krajobrazem naturalnym doliny rzeki Mały Brok otaczającej miejscowość od zachodu, północy i wschodu. Naturalny krajobraz doliny rzeki stanowi interesujące pod względem estetycznym, malownicze przedpole widokowe dla górującego nad miejscowością zespołu klasztornego.

Układ przestrzenny wsi o charakterze miejskim ukształtowany został w XVIII wieku na bazie d. układu XV- wiecznego wsi drobnoszlacheckiej Zaręby Borkowo. Jego centrum stanowi rynek o zarysie równoległoboku, wykształcony u zbiegu głównych dróg. Wybiegające z rynku ulice tworzą nieregularną siatkę, nałożona prawdopodobnie na starszy układ komunikacyjny. Przestrzenną dominantą architektoniczną stanowi d. zespół klasztorny oo reformatów. Na północ od rynku wznosi się drugi istotny biegun historycznego układu przestrzennego – obecnie kościół filialny p.w. św. Stanisława – skromniejszy, o mniejszej skali i mniej eksponowany.

Ochroną należy objąć naturalny krajobraz doliny rzeki Mały Brok w ramach strefy ochrony krajobrazu „K”, układ przestrzenny miejscowości w obrębie ulic: Brewki Zakościelne, Farna, Rynek, 11-go Listopada, (układ planu, skala zabudowy, zespoły sakralne, historyczna zabudowa) w ramach strefy „B” oraz ekspozycje zabytkowego zespołu klasztornego w ramach strefy „E”.

                       Zespół d. Klasztoru Reformatów w Zarębach Kościelnych wpisany do rejestru zabytków pod numerem 45.

Ochronie podlega układ przestrzenny zespołu pochodzący z 2 poł. XVIII w. objęty strefą ochrony konserwatorskiej B z bezwzględną ochroną układu przestrzennego i  obowiązkiem zakaz wszelkiej działalności inwestycyjnej poza pracami konserwa-torskimi w uzgodnieniu ze SOZ

Zespół klasztorny zlokalizowany jest na płaskim terenie w południowo-zachodniej części miejscowości, przy drodze wiodącej z rynku w kierunku Złotorii.

 Kościół klasztorny (obecnie parafialny) p.w. Najświętszego Imienia Jezus, barokowy, orientowany, zlokalizowany jest w południowo-zachodniej części miejscowości; południową ścianą przylega do budynku klasztornego. Front kościoła poprzedza rozległy, zadrzewiony, ogrodzony murem dziedziniec z kolumną zwieńczoną krzyżem na osi.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1763r. z fundacji kasztelana sieradzkiego Szymona Zaręby herbu Zaręba. Budowę zakończono w 1774r., a konsekracja nastąpiła w 1792r. Po kasacie zakonu reformatów, w latach 1864-66 kościół zamieniono na parafialny. W 1872r. świątynię rozbudowano (nawa od północy) wg proj. Maurycego Kalickiego. Kolejne prace remontowe prowadzono w latach: 1885, 1905 (nowy dach oraz dobudowa nawy bocznej), 1925 (zmiana więźby dachowej), 1928 (odnowienie kościoła), 1964 – 76 – 89 (remonty generalne).

Kościół pierwotnie jednonawowy o nawie pięcioprzęsłowej, z dwuprzęsłowym prezbiterium z zakrystią w tylnym przęśle - w 1872r. został powiększony o nawę północną , dwukrotnie węższą od głównej, również pięcioprzęsłową. Pod pierwotnym kościołem znajdują się krypty przekryte sklepieniami kolebkowymi i kolebkami z  lunetami. Nad zakrystią chór zakonny.

Zwartą bryłę kościoła, dwuczłonową, o dwóch kondygnacjach tworzą: korpus z  nawą główną, prezbiterium i zakrystią oraz niższa nawa boczna. Nawę główną przekrywa dach dwuspadowy, boczną – jednospadowy. Konstrukcja dachu stalowa pochodzi z ok. 1980r. Dachy pokryte są blachą miedzianą. Nad prezbiterium wznosi się czworoboczna sygnaturka.

Fasada zachodnia o dwóch kondygnacjach, pięcioosiowa, rozczłonkowana jest pilastrami toskańskimi. Kondygnacje fasady wieńczą gierowane, zadaszone belkowania. W przyziemiu, na osi, znajduje się wejście główne przesklepione odcinkowo, obramione profilowanym gzymsem. Powyżej wejścia, na osi, usytuowane są jedno nad drugim dwa okna otoczone profilowanymi opaskami; niższe przesklepione łukiem pełnym, a wyższe – łękiem odcinkowym. W polach między pilastrowych występują płyciny oraz nisze. Szczyt ujęty w spływy wolutowe wieńczy półkolisty przyczółek. Na osi szczytu, ujęte w obramienie z pilastrów, znajduje się okulus i okrągła płycina.

Elewacja boczna (północna) podbudowana cokołem posiada dwa rzędy okien, pomiędzy którymi występują lizeny przechodzące na belkowanie pod gzymsem wieńczącym.

Elewacja wschodnia, pięcioosiowa podzielona jest czterema pilastro-lizenami z oknami w uszakowych obramieniach na osiach. Elewację wieńczy trójkątny szczyt z okulusem.

Wnętrze o charakterze bazyliki, z prezbiterium o wysokości równej nawie głównej. Ściany nawy rozczłonkowane są parami pilastrów kompozytowych posadowionych na wspólnych cokołach, dźwigających belkowanie z gierowanym gzymsem obiegającym wnętrze. W środkowym przęśle nawy głównej, w ścianie południowej, znajduje się wnęka ołtarzowa, a po stronie przeciwnej arkada przebita ku nawie północnej. Z prezbiterium na południe prowadzi arkadowe przejście do klasztoru; na północ – do nawy bocznej. W grubości muru górnych kondygnacji ścian prezbiterium znajdują się loże doświetlone półkolistymi oknami.

Nawę główną przekrywają sklepienia żaglowe rozdzielone gurtami; prezbiterium przekrywa kolebka z lunetami, zaś w nawie północnej występują sklepienia krzyżowe na gurtach, a w zakrystii krzyżujące się kolebki. Chór muzyczny wsparty jest na trzech arkadach.

Posadzka w nawach i kruchcie wykonana jest z płyt granitowych. Kruchtę od nawy oddzielają ozdobne kraty kute. Okna w nawach głęboko rozglifione, przesklepione łukiem odcinkowych.

Ołtarz główny i cztery ołtarze boczne
  z ostatniej ćwierci XVIII w., barokowe, reprezentują typowe wyposażenie świątyń reformackich charakteryzujących się surową, prostą architekturą i ciemnym kolorytem drewna. 

Ambona z tego samego okresu.

Prospekt organowy wykazujący zarówno cechy rokoka jak i klasycyzmu pochodzi z 1810r. Cztery barokowe konfesjonały oraz ławki z czwartej ćwierci XVIIIw.

W ołtarzu bocznym znajduje się obraz św. Antoniego Padewskiego sygnowany w 1855r. przez Piotra Le Bruna. W kościele znajduje się ponadto ciekawy, jedyny na terenie powiatu portret fundatora klasztoru Szymona Zaręby, zmarłego w 1768r., przemalowany gruntownie w XX wieku w oparciu o stare wzory, zaś w podziemiach kościoła znajduje się trumna ze zmumifikowanymi zwłokami fundatora, odzianego w kontusz przepasany dobrze zachowanym pasem polskim.

W kościele występują interesujące zespoły barokowych rzeźb ołtarzowych z końca XVIII w.: ekspresyjne figury Matki Boskiej Bolesnej i św. Jana Ewangelisty z ołtarza głównego oraz bardziej prymitywne rzeźby biskupów Stanisława i Wojciecha z ołtarza bocznego.

  Klasztor barokowy, murowany z cegły, obustronnie tynkowany, współczesny kościołowi, tworzący z nim jednorodny zespół, fundowany przez Szymona Zarębę. Budowa została przerwana została w 1766r., w 1768r. nastąpiło ponowne poświęcenie kamienia węgielnego po potwierdzeniu fundacji przez Stanisława Augusta, a w 1810r. zakończono wszelkie prace przy klasztorze. Po kasacie zakonu w 1864r. klasztor przeszedł na własność Rządu. W latach 1875-77 stacjonowało tu wojsko, a w 1892r. klasztor został wykupiony przez parafię. W 1925r. wymieniono więźbę nad całością obiektu, a w latach 1980 – 86 przeprowadzono remont generalny.

Klasztor wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu, z czworobocznym wirydarzem wewnątrz oraz wąskim dziedzińcem przy południowej ścianie kościoła. Przedłużenie skrzydła wschodniego w kierunku południowym stanowi budynek gospodarczy. Pomieszczenia klasztorne usytuowane są w układzie jednotraktowym i dostępne z korytarza- krużganków otaczającego wirydarz. Układ pomieszczeń w skrzydle wschodnim także amfiladowy.

Bryła klasztoru zwarta, dwukondygnacyjna przekryta dachami dwuspadowymi, od strony wirydarza wzbogacona drewnianymi facjatkami. Bryłę klasztoru w jej południowo-zachodnim narożu wspiera potężna, szeroka u podstawy i biegnąca aż do wysokości okapu dachu, skarpa.

Elewacje budynku klasztornego są proste, gładkie z gzymsem kordonowym oraz profilowanym gzymsem wieńczącym. Okna prostokątne, w większości o powtarzal-nych wymiarach rozmieszczone nieregularnie. W elewacji zachodniej oraz w skrzydle gospodarczym występują po dwa prostokątne wejścia; w elewacji południowej jeden otwór wejściowy. W dolnej kondygnacji elewacji wirydarza usytuowane są duże okna sklepione odcinkowo; piętro doświetlają mniejsze okna prostokątne.

W krużgankach oraz w pomieszczeniach doń przyległych występują sklepienia kolebkowo-krzyżowe. W pomieszczenia pozostałych sklepienia kolebkowe oraz stropy płaskie na belkach drewnianych. W południowo-zachodnim narożu refektarza występuje sklepienie kolebkowe. W kuchni sklepienie krzyżowe wsparte na centralnym filarze. Piwnice przesklepione są kolebkami i kolebkami z lunetami.

Więźba dachowa drewniana krokwiowa ze stolcami. Schody ceglane z drewnianymi stopniami i balustradami. Otwory okienne prostokątne w opaskach, w krużgankach rozglifione do wewnątrz.

  Kostnica klasycystyczna, parterowa, murowana z cegły, obustronnie otynkowana na rzucie prostokąta o wymiarach 3,0 x 3,3 m, przekryta dachem dwuspadowym o niewielkim spadku. Zbudowana w 1861r. jako kaplica grobowa rodziny Budziszewskich usytuowana jest w północno-zachodnim narożu dziedzińca przed kościołem. Budynek z niskim cokolikiem ma elewacje gładkie, pozbawione wystroju z lekko profilowanym gzymsem wieńczącym. Naroża lekko gierowane. Elewacje: frontową i tylną wieńczą trójkątne, obramione szczyty. Strop płaski na belkach drewnianych szalowany od dołu deskami do czoła. Więźba dachu krokwiowa oparta na murłatach z pokryciem blachą ocynkowaną. Drzwi drewniane, jednoskrzydłowe zamyka skrzydło szalowane w układzie rombowym.

Kapliczka w formie kolumny z krzyżem o wysokości ok. 5,0 m zbudowana w porządku toskańskim, wzniesiona została w 1805r. z fundacji K.C. usytuowana jest na osi wejścia do kościoła w centralnej części dziedzińca. Kolumnę o średnicy 80 cm zbudowaną z cegły, tynkowaną, ustawioną na czworobocznym cokole o wysokości 1,20 m otacza murek na planie koła o średnicy 7,5 m i wysokości 80 cm na cokole rozdzielony lizenkami z furtką sztachetową. Na cokole kolumny od strony zachodniej znajduje się tablica inskrypcyjna.

Zespół kościoła filialnego w Zarębach Kościelnych

Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 525.

Kościół d. parafialny (obecnie filialny) p.w. św. Stanisława, neogotycki, orientowany, zlokalizowany jest w centralnej części miejscowości; na północ od rynku w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Cmentarz przykościelny otacza szpaler drzew rosnących wzdłuż ogrodzenia z bramą na osi. Na zachód od kościoła, na osi jego głównego wejścia, poza ogrodzeniem, usytuowany jest dom zakonny zgromadzenia żeńskiego.

Parafia w Zarębach powstała w 1449r. jako nowa parafia wydzielona z parafii w Zuzeli. Pierwotny kościół drewniany spłonął w 1462r.. Kolejnej świątyni dotyczy wzmianka w pocz. XVI w. Po 1864 roku, po kasacie zakonu reformatów, parafia została przeniesiona do kościoła poklasztornego, a drewniany kościół parafialny uzyskał status kościoła filialnego. Po spaleniu się kościoła w 1881r. w latach 1882-1900 staraniem parafii i proboszcza ks. Floriana Szrody ze zgromadzenia oo reformatów wzniesiony został obecny, neogotycki kościół.

Kościół murowany o ścianach i fundamentach z nieregularnych, częściowo obrobionych bloków granitowych; wieża frontowa, skarpy, portal główny obramienia okien, prezbiterium i szczyt tylny nawy murowane z cegły ceramicznej, nie tynkowane. Układ przestrzenny kościoła - jednonawowy typu halowego wzniesiony został na planie krzyża łacińskiego z nieco węższym od nawy, trójkątnie zamkniętym, jednoprzęsłowym prezbiterium. W narożach przy wschodniej ścianie nawy znajdują się symetrycznie usytuowane zakrystie o rzutach kwadratów ze ściętym narożem od strony nawy. Po obu stronach kruchty klatka schodowa na chór oraz składzik.

Bryła kościoła rozczłonkowana, składa się z korpusu z nawą główną i wieżą od frontu, niższego od nawy prezbiterium oraz wysuniętych na boki zakrystii. Więźba dachu drewniana krokwiowa z wieszarami. Nawę i zakrystię przykrywają dachy dwuspadowe; nad nawą kryty dachówką ceramiczną esówką, nad transeptem – blachą ocynkowaną. Nad prezbiterium dach o 4 połaciach. Hełm wieży ostrosłupowy na planie ośmioboku kryty eternitem.

Elewacja frontowa, jednoosiowa o trzech kondygnacjach. Na osi ostrołukowy, rozglifowany portal ujmujący wejście główne do świątyni. Naroża elewacji ujmują pilastry. W drugiej kondygnacji fasady występuje trójkątnie obramiony szczyt przechodzący w elewację frontową wieży, która podobnie jak elewacje boczne wieży maja po dwa wysokie, symetrycznie rozmieszczone okna. Środkowa część fasady nad portalem jest tynkowana; w bocznych widoczny jest wątek bloków granitowych.

Boczne elewacje kościoła charakteryzują się nieznacznie zaznaczonym cokołem w przyziemiu, skarpami przechodzącymi w lizeny, rzędem ostrołukowych rozglifowa-nych okien i mocno wysuniętym, profilowanym gzymsem wieńczącym. Frontowe ściany zakrystii flankują lizeny wspierające trójkątny szczyt z profilowanym obramieniem. W zewnętrznych ścianach prezbiterium występują ostrołukowe blendy w polach prostokątnych płycin.

Halę nawy od jednoprzęsłowego prezbiterium oddziela łuk tęczowy w formie półkolistej arkady. Nawę przekrywa strop na belkach drewnianych od spodu szalowany deskami. W prezbiterium występuje sklepienie pseudokonchowe. Posadzka z płyt piaskowcowych. Okna w nawie wielokwaterowe z maswerkami w części górnej. Okna wieży z drewnianymi żaluzjami. Drzwi główne drewniane, dwuskrzydłowe, płycinowe z ozdobnie profilowanym obramieniem i nadprożem.

Ołtarz główny i dwa ołtarze boczne neogotyckie, pochodzące z II połowy XIX w.

      Dzwonnica drewniana o konstrukcji słupowej, oszalowana deskami pionowymi do czoła oraz na zakładkę ustawiona na podmurówce z luźno ułożonych kamieni polnych wzniesiona została w 1909r. na planie kwadratu o boku 3,5 m z wejściem od strony wschodniej. Otaczają ją drzewa liściaste. Jest to obiekt jednokondygnacyjny z dachem dwuspadowym. Elewacja frontowa ze szczytem trójkątnym ujętym od dołu ozdobnym ząbkowaniem. Szczyt wieńczy drewniany, ozdobnie profilowany kroksztyn. Wnętrze jednoprzestrzenne z konstrukcją nośną dla trzech dzwonów.

     Kaplica grobowa Dzietynieckiej, murowana, z 1843r, usytuowana jest nieopodal dzwonnicy w południowo-zachodniej części cmentarza kościelnego.

          Ogrodzenie murowane z 4 ćwierci XIX wieku.

   Rzymsko-katolicki cmentarz parafialny w Zarębach Kościelnych wpisany do rejestru zabytków pod numerem 342 z licznymi grobowcami pochodzącymi z końca XIX i początku XX wieku; w najstarszej części cmentarza – m.in. nagrobek W. Pętkowskiego zm. 1876r., nagrobek rodz. Żebrowskich zm. 1881r., nagrobek P. Balukiewicz zm. 1889r., nagrobek M Ossowskiej z 1894r., nagrobek J. J. Niewiarów zm. w 1894 i 1903r., nagrobek E. Godlewskiej z 1892r., nagrobek M. Ossowskiej z 1894r., nagrobek St. Zakrzewskiego z 1896r., nagrobek M. Zawistowskiej z 1900r., nagrobek ks. F Szweda z 1901r., grób W. Pętkowskiego, uczestnika bitwy o Monte Cassino zm. w 1976r. Dla najstarszej części cmentarza parafialnego w Zarębach Kościelnych w strefie ochrony konserwatorskiej układów przestrzennych (B) obowiązuje zakaz wszelkiej działalności inwestycyjnej poza pracami konserwatorskimi prowadzonymi w uzgodnieniu ze SOZ

.

   Rzymsko-katolicki cmentarz w Złotorii wpisany do rejestru zabytków pod numerem 454, obecnie nieczynny. Dawny cmentarz przykościelny powstał na początku XVI wieku. Czynny był w czasie funkcjonowania parafii w latach 1502 – 1816. Cmentarz rozplanowany w formie prostokąta otoczony jest murem z kamieni polnych z ceglaną bramą wejściową zwieńczoną żeliwnym krzyżem. W środkowej części cmentarza znajduje się murowana z cegły, na podmurówce kamiennej, kaplica z dachem dwuspadowym ze schodkowym szczytem pochodząca z II poł. XIX w.

W południowo-zachodnim narożniku cmentarza znajduje się trzymetrowy krzyż żeliwny na podstawie z kamienia polnego z wyrytą datą 1885r.. Wzdłuż muru otaczającego cmentarz rośnie szpaler starych lip i jesionów.

   Zespół Dworski w Nowej Złotorii wpisany do rejestru zabytków pod numerem 387.

Budynek mieszkalny o znamionach „stylu dworkowego” pochodzi z 1933r. i  wzniesiony został przez Tadeusza Podbielskiego. Prowadzi doń droga gruntowa wysadzana topolami. Elewacją frontową zwrócony jest on na południe; od północy znajduje się obszerne podwórze porośnięte trawą, otoczone budynkami gospodarczymi (m.in. obora z 1937r.). W latach 1939-1941 budynek służył jako placówka straży granicznej ZSRR, został częściowo zniszczony 22.VI.1941r. przez nacierające wojska niemieckie.

Jest to budynek parterowy z użytkowym poddaszem (ścianka kolankowa), podpiwniczony, wzniesiony na rzucie prostokąta, dwutraktowy, przekryty dachem dwuspadowym. Na osi elewacji frontowej znajduje się ganek poprzedzający niewielką sień, wspierający na 4 słupach połączonych arkadami – balkon związany ze wzbogacającą bryłę budynku dużą murowaną facjatką. Trójosiową facjatkę wieńczy trójlistny szczyt z okrągłym okienkiem na osi. W trakcie tylnym znajdują się jednobiegowe schody w wąskiej klatce schodowej dostępnej z dwóch sąsiednich pomieszczeń. Przy ścianie tylnej znajduje się przybudowany przedsionek mieszczący piec z wędzarnią.

Ściany piwniczne ceglane. Ściany zewnętrzne parteru i poddasza murowane, szczelinowe, ustawione na kamiennych ławach fundamentowych z nieregularnych kamieni obustronnie tynkowane.

Stropy nad piwnicą typu Kleina, nad parterem natomiast drewniane z podsufitką (na ślepym pułapie polepa gliniana). Schody policzkowe jednobiegowe drewniane.

Więźba dachowa drewniana o konstrukcji jętkowej z dwoma rzędami stolców i  oparciem krokwi na płatwi biegnącej przy ściance kolankowej i opartej na niskich słupkach drewnianych. Dach pokryty jest blachą ocynkowaną na pełnym deskowaniu. Spod okapu wystają końce płatwi podparte ozdobnymi wspornikami drewnianymi. Skrajne jętki wysunięte zostały przed ściany szczytowe i także podparte ozdobnymi wspornikami.

Elewacja frontowa siedmioosiowa, boczna, zachodnia dwuosiowa i boczna wschodnia z asymetrycznie umieszczonym oknem mają w narożach płaskie lizeny.

Obora murowana. Pomiędzy ceglanymi słupami w przyziemiu znajduje się wypełnienie z nieregularnych bloków granitowych, zaś wyżej – z cegły. Słupy i cokół pozbawione są tynku, zaś pola międzysłupowe przecięte opaską z nietynkowanej cegły pokryte są tynkiem. Bez tynku są także opaski otworów przesklepionych łukiem odcinkowym. Dach naczółkowy pokryty blachą.

Dla zespołu dworskiego w Nowej Złotorii obowiązuje ochrona układu przestrzennego; zakaz wszelkiej działalności inwestycyjnej poza pracami konserwatorskimi parku i dworu w uzgodnieniu ze SOZ.

   Dwór w Kosutach. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 283. Dwór pochodzi z 1 ćwierci XX w. Do II wojny światowej należał do Hieronima Konarzewskiego. Obecnie w stanie ruiny.

Budynek dworu zwrócony elewacją frontową w kierunku południowym usytuowany był na łagodnej skarpie doliny rzeki Brok, ok. 75 m na południe od rzeki. Od strony zachodniej istniał niegdyś rozległy dziedziniec gospodarczy, po którym pozostały ruiny obory, fundamenty dużego budynku gospodarczego oraz spichlerz. Przez dziedziniec przebiega obecnie droga gruntowa w kierunku mostku na rzece. Pod skarpą pozostało zagłębienie ze stawem.

Jest to budynek parterowy ze ścianką kolankową wzniesiony na rzucie prostokąta, murowany z cegły na fundamentach z kamienia polnego. Układ budynku dwutraktowy; w części zachodniej - trzytraktowy z wąskim korytarzem w środku. Stropy drewniane z podsufitką z desek częściowo profilowanych. Dach dwuspadowy z wysuniętym okapem. W elewacji frontowej na osi duża facjatka przekryta dachem dwuspadowym. Więźba dachowa drewniana, jętkowo-płatwiowa. Płatwie w wiązarach pełnych podparte były parami stolców wzmocnione zastrzałami. Dach pokryty blachą ocynkowaną. Otwory przekryte płasko na belkach stalowych lub łękami odcinkowymi. Wewnętrzne schody drewniane. Kręcone wokół słupa drewnianego. Piece kaflowe zdobiły ozdobne fryzy.

Elewacje gładko tynkowane. Ściankę kolankową oddzielał prosty gzyms kordonowy. Elewacja frontowa 9-osiowa z 3-osiowym, dwukondygnacyjnym ryzalitem z balkonem. W elewacji północnej pierwotnie istniało 6 nieregularnie rozmieszczonych okien (później częściowo zamurowane). Elewacje boczne 3-osiowe; w zachodniej części na osi środkowej – drzwi.

     Założenie parkowe w Gąsiorowie, obiekt wpisany do rejestru zabytków pod numerem 174, - zachowane fragmenty dawnego parku.

Budynki mieszkalne

Ludową zabudowę historyczną na terenie gminy Zaręby Kościelne zdecydowanie reprezentują obiekty drewniane. Ze względu na małą trwałość materiału z  jakiego były wzniesione, z okresów wcześniejszych zachowało się ich stosunkowo niewiele. W  ewidencji Służby Ochrony Zabytków ujętych zostało 23 samodzielne domy mieszkalne, zagroda z budynkiem mieszkalnym i obiektami gospodarczymi oraz pojedyncze obiekty gospodarcze: obora, stodoła i młyn murowany.

Najstarszą, zachowaną zagrodą, jest zagroda nr 36 we wsi Kępiste Borowe, obejmująca drewniany dom i glinianą oborę z pocz. XX wieku.

Do najstarszych zachowanych domów mieszkalnych należą niewątpliwie domy: nr 10 we wsi Chmielewo - pochodzący z końca XIX w., nr 7 we wsi Chmielewo – pochodzący z początku XX wieku, drewniany dom mieszkalny nr 12 w miejscowości Kępiste Borowe, drewniany dom mieszkalny nr 20 w miejscowości Nienałty, drewniany dom mieszkalny nr 8 oraz drewniane domy mieszkalne w miejscowości Zaręby Kościelne: przy ul. Brewki Zakościelne nr 24, przy ul. Farnej oznaczone numerami: 7 i 10 oraz przy ul. Gęsiej oznaczone numerami: 1 i 2.

Spośród zabudowań gospodarczych do najstarszych należą: obora drewniana w gospodarstwie nr 13 w miejscowości Rawy Gaczkowo - z pocz. XX wieku oraz obora w miejscowości Obryte w zagrodzie oznaczonej numerem 2. W Zarębach Kościelnych przy ul. Kowalskiej 7 zachował się także młyn murowany pochodzący z pocz. XX w.

Charakterystyczną cechą na tym terenie jest użycie gliny jako materiału ściennego dla budynków nie tylko gospodarczych, ale także mieszkalnych. Przykładem są tu: obora gliniana we wsi Kępiste Borowe, z pocz. XX wieku, oraz dom we wsi Niemiry z 1938r.

W zabudowie zagród wiejskich typowe rozwiązanie dla terenu gminy Zaręby Kościelne sprowadza się do trzech podstawowych obiektów: domu mieszkalnego, budynku inwentarskiego i stodoły, przy czym dwa obiekty gospodarcze stanowią nieraz wspólny budynek. Tradycja tego układu powtarza się również w nowej zabudowie siedliska, zwłaszcza związanego z mleczno-hodowlanym typem produkcji rolniczej.

W starszych obiektach drewnianych występuje głównie konstrukcja zrębowa lub stosowana w okresie późniejszym - sumikowo-łątkowa. Składa się na nią podwalina posadowiona na głazach narzutowych lub ceglanej podmurówce. Od góry konstrukcję ściany spinają oczepy oraz związane z nimi belki stropowe ułożone w poprzek budynku. Przekrycie stanowi dach dwuspadowy z więźbą krokwiowo-jętkową. Dość licznie występują domy z dachami naczółkowymi oraz półszczytami. W większości budynków występuje zewnętrzny szalunek, często o ozdobnym rysunku układu desek, stosowany zwłaszcza na szczytach, zdobionych dodatkowo rzeźbionymi mieczami i wieszarami podtrzymującymi wysunięte na zewnątrz ostatki płatwi i wiatrownice oraz zdobnymi sterczynami. Otwory okienne często otaczają zdobione opaski i  rzadko już spotykane okiennice.

Kapliczki, figury i krzyże przydrożne

Wznoszenie kapliczek, figur i krzyży przy drogach lub w przydomowych ogródkach jest zwyczajem bardzo starym i szeroko praktykowanym na terenie wschodniego Mazowsza. W  krajobrazie gminy dominują jednak oprócz wysokich krzyży drewnianych - współczesne betonowe obeliski nieudolnie naśladujące dawne kapliczki, zimne i  obce dla łagodnego krajobrazu gminy.

Na terenie gminy Zaręby Kościelne spotykamy różnorodne przykłady w tej grupie obiektów. Licznie występują skromniejsze w swym wystroju kapliczki w  postaci słupów bądź filarów z małymi wnękami, w których umieszczane są rzeźby lub obrazy przedstawiające postacie boskie lub świętych. Kapliczki przydrożne często są zdobione szczycikami, gzymsami, niszami, daszkami lub są tylko wieńczone metalową lub drewnianą formą krzyża.

Kapliczki, figury i krzyże przydrożne z zasady ogradzane są dekoracyjnymi płotkami oraz obsadzane zielenią.

Do najcenniejszych należą kapliczki: w Starej Złotorii (z 1899r.), w Rawach Gaczkowie (z 1926r.) i Nenałtach-Brewkach.

Unikalnymi pozostałościami z okresu II wojny światowej jest zespół żelbetowych fortyfikacji radzieckich z 1941 r. m.in. w Budziszkach, Skłodach-Piotrowicach, Świerzach Kończanach